Văn hóa uống rượu của Hàn Quốc: Hoesik, phép tắc, và lý do người Hàn quay mặt đi khi uống

Có một khoảnh khắc trong bữa ăn tối kiểu Hàn Quốc khiến hầu hết người nước ngoài đều bối rối khi lần đầu chứng kiến.

Một người rót đồ uống. Người nhận ly thì quay đầu sang một bên, hơi tránh mặt người vừa rót. Họ uống trong tư thế đó, mặt quay đi chỗ khác, rồi mới quay lại tiếp tục câu chuyện. Không ai nói gì. Không ai có phản ứng gì. Đây là điều hoàn toàn bình thường và rõ ràng là có chủ ý, nhưng nếu bạn không biết mình đang xem gì, trông sẽ rất kỳ lạ.

Đây là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất cho thấy thứ bậc vận hành như thế nào trong đời sống xã hội của người Hàn Quốc, và điều này xứng đáng được hiểu theo đúng bản chất của nó, thay vì chỉ xem đơn giản là "một phong tục."

Hành động quay mặt đi là dấu hiệu thể hiện sự tôn trọng đối với người lớn tuổi hơn hoặc có cấp bậc cao hơn bạn trong công việc.

Logic ở đây là thế này: uống rượu một cách thoải mái, mặt hướng về phía người có địa vị cao hơn, là một cách khẳng định sự bình đẳng nhỏ nhoi. Khi quay mặt đi, bạn đang thừa nhận rằng khoảng cách xã hội giữa hai người là có thật, và bạn không coi đây là một cuộc trao đổi bình thường giữa những người ngang hàng.

Điều này xuất phát từ các giá trị Nho giáo đã định hình cách giao tiếp xã hội của người Hàn Quốc suốt hàng thế kỷ. Trong tư tưởng Nho giáo, tuổi tác và thứ bậc xã hội không chỉ là những quy ước lịch sự thông thường. Chúng là những phạm trù đạo đức thực sự, và cách bạn ứng xử trong khuôn khổ đó phản ánh nhân cách của bạn. Việc uống rượu trước mặt một bậc trưởng bối hay đồng nghiệp cấp trên như thể họ ngang hàng với bạn, trong lịch sử từng được xem là một hành động thiếu tôn trọng, dù có cố ý hay không.

Phong tục này vẫn còn tồn tại trong những bối cảnh mà thứ bậc được coi trọng: các buổi tụ họp gia đình nhiều thế hệ, bữa tối với đồng nghiệp, bữa ăn cùng thầy cô hay người lớn tuổi hơn. Tuy nhiên, phong tục này đã trở nên thoải mái hơn giữa những người bạn đồng trang lứa, và thường được bỏ qua hoàn toàn.

Là người nước ngoài, bạn không nhất thiết phải biết quy tắc này. Nếu bạn có ý thức tránh nhìn, bạn sẽ được đánh giá cao hơn một chút. Còn nếu không, cũng chẳng ai nói gì đâu.

Tại bàn ăn của người Hàn, bạn rót cho người khác. Bạn không tự rót cho mình.

Phiên bản thực tế: hãy để ý đến ly rượu của những người xung quanh, đặc biệt là những người lớn tuổi hơn hoặc có vai vế cao hơn bạn, và rót thêm cho họ khi ly sắp cạn. Sẽ có người làm điều tương tự cho bạn. Việc tự rót rượu cho mình mà không chờ người khác rót giúp dễ bị xem là thiếu kiên nhẫn hoặc chỉ nghĩ đến bản thân — điều đó hoàn toàn trái với tinh thần mà phong tục này muốn truyền đạt.

Hãy nhận đồ uống bằng cả hai tay, hoặc một tay đỡ trong khi tay kia chạm vào cẳng tay, đặc biệt khi nhận từ người lớn tuổi hơn. Đây cũng là cử chỉ được dùng khi trao danh thiếp hoặc nhận bất kỳ thứ gì mang tính trang trọng. Dùng hai tay là cách thể hiện rằng sự trao đổi đó có ý nghĩa.

Rót đồ uống từ một chai đầy cũng nên dùng hai tay, hoặc rót bằng một tay trong khi tay kia đỡ cánh tay đang rót. Nhắc lại: dùng cả hai tay, hoặc thực hiện cử chỉ của cả hai tay.

Nếu người lớn tuổi hơn rót cho bạn, hãy nhận ly đầu tiên. Từ chối ly đầu tiên sẽ tạo ra sự khó xử trong giao tiếp xã hội theo một cách mà từ chối ly thứ ba hay thứ tư thì không như vậy.

Hoesik (회식) là sự kiện uống rượu tại nơi làm việc, thường được tổ chức vài lần một năm bởi một nhóm hoặc công ty. Về lý thuyết thì đây là hoạt động tự nguyện. Nhưng thực tế thì thường không phải vậy.

Thường thì cấu trúc sẽ là ăn tối trước, rồi đến địa điểm thứ hai (thường là norebang, phòng karaoke), đôi khi còn có địa điểm thứ ba. Mỗi giai đoạn được gọi là một "vòng," và việc tiếp tục sang vòng tiếp theo là điều được ngầm hiểu. Nơi làm việc càng truyền thống thì áp lực càng lớn.

Tại một buổi hoesik, thứ bậc hiện rõ qua việc ai ngồi ở đâu, ai rót rượu cho ai, và ai uống trước. Người có cấp bậc cao nhất tại bàn thực chất là người định nhịp cho cả buổi. Thường có một vai trò được chỉ định, đôi khi được gọi vui là "sul sangmu" (술 상무), dành cho người được kỳ vọng sẽ uống ngang với tất cả mọi người và giữ cho không khí luôn sôi động. Trong một số ngành nghề, đây đôi khi còn là trách nhiệm công việc thực sự.

Văn hóa hoesik có một vai trò mà người Hàn Quốc hiểu rất rõ: những buổi gặp gỡ không chính thức giúp phá vỡ sự cứng nhắc vốn khiến môi trường làm việc có thứ bậc trở nên khó điều hướng. Sếp của bạn ở norebang sẽ khác hẳn so với khi họ ngồi sau bàn làm việc. Buổi tối đó phần nào là dịp để xây dựng mối quan hệ — điều mà không phòng họp nào có thể làm được.

Văn hóa này đang dần thay đổi. Ngày càng nhiều công ty cung cấp các lựa chọn hoesik không có rượu bia. Nhân viên trẻ cũng thoải mái hơn khi từ chối tham dự. Một số nơi làm việc đã bỏ hẳn quy định bắt buộc phải có mặt. Sự thay đổi là có thật, nhưng không đồng đều ở khắp nơi.

Hoesik là bối cảnh nơi công sở, nhưng văn hóa uống rượu của người Hàn Quốc không chỉ dừng lại ở đó.

Những quy tắc tương tự thường áp dụng trong các buổi gặp gỡ xã hội: rót rượu cho người khác, nhận ly bằng hai tay, quay mặt đi khi uống cùng người lớn tuổi hơn hoặc có địa vị cao hơn đáng kể. Trong các nhóm bạn cùng độ tuổi và địa vị xã hội ngang nhau, những phong tục này trở nên thoải mái hơn nhiều.

Trong một số tình huống, áp lực phải uống rượu có thể khiến bạn khó từ chối. Đặc biệt là trong những môi trường đề cao sự hòa hợp tập thể. Với những ai không uống rượu, hoặc muốn hạn chế uống, những buổi tụ tập như vậy đôi khi có thể khá áp lực. Để xử lý điều này, điều quan trọng là bạn cần đặt ra giới hạn phù hợp với mức độ thoải mái của bản thân. Dưới đây là một số cách để từ chối hoặc hạn chế uống rượu mà không khiến bạn cảm thấy mình đang "phá vỡ không khí":

Giữ Ly Luôn Đầy: Một cách đơn giản để tránh bị rót thêm là giữ ly của bạn luôn đầy. Mọi người sẽ ít có khả năng rót thêm hơn nếu thấy bạn đã có đồ uống rồi.

Chủ Động Rót Cho Người Khác: Tập trung vào việc rót đồ uống cho người khác có thể giúp chuyển sự chú ý khỏi việc uống của bạn. Đây là cách tham gia lịch sự mà không cần phải uống quá nhiều.

Dùng Những Câu Nói Đơn Giản: Hãy học một vài câu tiếng Hàn lịch sự để giúp bạn xử lý những tình huống này. Những câu nói này thể hiện rằng bạn vẫn đang tham gia nhiệt tình trong khi vẫn đặt ra giới hạn rõ ràng.

"오늘은 많이 마실 수 없어요" (Oneureun mani masil su eops-eoyo – "Hôm nay mình không uống được nhiều")

"천천히 마실게요" (Cheoncheonhi masilgeyo – "Mình sẽ uống từ từ thôi").

Đề Cập Đến Lý Do Sức Khỏe: Nói rằng bạn đang dùng thuốc hoặc có vấn đề về sức khỏe thường sẽ được mọi người tôn trọng. Điều này có thể đưa ra lý do rõ ràng cho việc không uống mà không cần phải giải thích thêm.

Văn hóa uống rượu của người Hàn Quốc thường dễ bị hiểu là một hệ thống các nghĩa vụ bắt buộc, và ở một số môi trường làm việc thì đúng là như vậy. Nhưng bản thân những phong tục này không hề tùy tiện. Chúng là sự thể hiện của một triết lý xã hội về cách những người ở các độ tuổi và địa vị khác nhau đối xử với nhau, và bàn nhậu chính là một trong những nơi mà triết lý đó hiện ra rõ ràng nhất.

Những người Hàn Quốc từng sống ở nước ngoài rồi trở về thường miêu tả quá trình thích nghi lại như một trong những phần kỳ lạ nhất của việc hồi hương. Những phong tục ấy cảm thấy thật tự nhiên khi bạn lớn lên trong đó, nhưng lại trở nên có ý thức hơn khi bạn đã đứng ngoài đủ lâu để nhìn chúng từ một khoảng cách.

Là người nước ngoài, bạn được châm chước khá nhiều. Những điều thực sự quan trọng thì rất đơn giản: rót rượu cho người khác, dùng hai tay, và mang đến năng lượng tích cực. Những điều còn lại sẽ dần học được theo thời gian.

Nhiều công ty chỉ định một "Giám đốc rượu" (술 상무 - sul sangmu), tức là nhân viên có khả năng uống rượu tốt, để tham gia các buổi họp kinh doanh. Đây là một vị trí không ai mong muốn. Chính vì vậy, không ít người Hàn Quốc thường giả vờ rằng mình không uống được nhiều để tránh bị giao vai trò này.

Có lần, trong một buổi nhậu với ba đối tác kinh doanh người Hàn, vóc dáng to lớn cùng sự hứng khởi của tôi giúp tôi dễ dàng uống vượt trội hơn họ. Sau vài tiếng đồng hồ, tôi mới nhận ra họ thay nhau rời bàn. Mỗi người lần lượt lén ra ngoài "nghỉ ngơi" 30 phút để lấy lại sức rồi quay vào tiếp tục.